Masal tekerlemesi: tekerlemelerle uyku ritüeli nasıl kurulur?

Masal tekerlemesi nedir?

Tekerleme, anlamından çok sesi ve ritmiyle akılda kalan, uyaklı sözlerdir; Türk Dil Kurumu sözlüğünde de masallarla birlikte anılır. Masal anlatıcıları yüzyıllardır dinleyiciyi bu sözlerle toplamış, halk bilimciler masalın başındaki bu bölüme “döşeme” de demiştir. Bir masalda genellikle üç tür tekerleme bulunur:

• Açılış: “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, develer tellal iken, pireler berber iken…” ya da kısaca “Bir varmış, bir yokmuş…”
• Geçiş: Yolculuğu anlatan “Az gittik, uz gittik, dere tepe düz gittik…”
• Kapanış: “Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine” ve “Gökten üç elma düştü…”

Aşağıdaki masal üçünü de kullanıyor. Yüksek sesle ve acele etmeden okuyun.

Tekerlemeler çocuğu neden sakinleştirir?

Tekerlemenin gücü içeriğinde değil, biçimindedir. Düzenli vurgu, uyak ve tekrar, hem anlatanın hem dinleyenin nefesini yavaşlatır. Bunun yanında tekerleme çocuğa birkaç önemli mesaj verir:

• Öngörülebilirlik: Her gece aynı sözleri duymak, “Şimdi ne olacağını biliyorum” duygusu yaratır. Tanıdık bir sıra, uykuya geçişi kolaylaştırır.
• Gündüzden ayrılma: “Pireler berber iken” gibi imkânsız imgeler, gerçek dünyanın kapısını kapatıp hayal dünyasınınkini açar.
• Güvenli mesafe: Masalda bir dev çıksa bile olay “kalbur saman içinde” geçmiştir; çocuk bunun bir oyun olduğunu bilir.
• Net bir son: “Gökten üç elma düştü” masalın ve günün bittiğini söyler, “bir tane daha” pazarlığını azaltır.

Erken okuryazarlık üzerine yapılan çalışmalar, uyaklı sözlerle oynamanın çocukların ses farkındalığını, yani kelimelerin içindeki sesleri fark etme becerisini desteklediğini gösteriyor. UNICEF Türkiye de erken çocuklukta çocukla konuşmanın, şarkı söylemenin ve birlikte kitap okumanın gelişime katkısını vurgular.

Masal tekerlemesi uyku ritüeline nasıl eklenir?

Tekerleme en iyi, her gece aynı sırayla tekrarlanan bir rutinin parçası olduğunda çalışır. Şu sıralama birçok ailede işe yarıyor:

1. Işıkları kısın ve her gece aynı yere oturun ya da uzanın.
2. Açılış tekerlemesini yavaşça, hep aynı ses tonuyla söyleyin. Çocuk zamanla size katılacaktır.
3. Masalı okuyun ya da anlatın. Yolculuk sahnelerinde “Az gittik, uz gittik…” ile ritmi koruyun.
4. Kapanış tekerlemesini söyleyin ve üç elmayı paylaştırın: birini çocuğun avucuna hayali olarak bırakın.
5. Kısa bir iyi geceler cümlesi söyleyip ışığı kapatın. Kapanıştan sonra yeni masal başlamaz.

Tüm rutinin 20–30 dakikayı geçmemesi idealdir. Okul öncesi çocukların gündüz uykusu dahil günde 10–13 saat uyuması önerildiği için başlangıç saatini sabit tutmak, tekerlemenin kendisi kadar önemlidir. Uyku düzeniyle ilgili kaygılarınızda çocuk doktorunuza danışabilir, genel bilgi için T.C. Sağlık Bakanlığı sayfalarına bakabilirsiniz. Masaldan önce bedeni yavaşlatan küçük adımlar için uyku öncesi sakinleşme yazımız da yol gösterir.

Bölümlü kitaplarda tekerleme ayrıca bir köprü görevi görür. Nori Tales’in her çocuk için yaş grubuna göre hazırladığı yedi bölümlük haftalık kitaplarda, her gece aynı açılış ve kapanışı kullanmak bölümleri birbirine bağlar. 4–6 yaş için örnek ilk haftaya bakabilir, seçenekleri planlar sayfasında karşılaştırabilirsiniz.

Tekerlemeler kısa mı olmalı? Uyku için üç kısa tekerleme

Uyku saatinde tekerlemeler kısa olmalı: iki ila altı satır, yumuşak sesler, giderek azalan bir enerji. Gündüz oyunlarında sevilen “Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi” ya da dil sürçtüren “Bir berber bir berbere…” gibi çocuklara tekerlemeler neşeli ve hareketlidir; onları gündüze saklayın. Aşağıdaki üç kısa tekerlemeyi uyku saati için biz yazdık, dilediğiniz gibi kullanabilirsiniz.

Zincir tekerlemesi

Kedi uyur minderde, minder uyur odada,
oda uyur evde, ev uyur sokakta,
sokak uyur şehirde, şehir uyur ay ışığında,
sen de uyu yatağında.

Geri sayım tekerlemesi

Beş yıldız gökte, dört kuzu ağılda,
üç serçe dalda, iki balık gölde,
bir çocuk yatağında:
hepsi uykuda.

Nefes tekerlemesi

Çiçeği kokla, mis gibi,
bulutu üfle, pamuk gibi.
Bir daha kokla, bir daha üfle,
uyku gelsin tüy gibi.

Nefes tekerlemesinde “kokla” derken burundan nefes alın, “üfle” derken yavaşça verin. Üç tur genellikle yeterlidir.

Hangi yaşta hangi tekerleme kullanılır?

Yaş ilerledikçe tekerleme bir sakinleştiriciden dil oyununa dönüşür. Büyük çocuklar eski kelimelerin anlamını öğrenmekten ve kendi uyaklarını kurmaktan keyif alır.

“Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde” ne demek?

Kalbur, iri delikli bir elektir; samanın kalburun içinde durması imkânsızdır. Develerin tellal, yani çarşıda bağırarak duyuru yapan kişi olması, pirelerin berberlik etmesi de öyle. Tekerleme bu imkânsızlıkları art arda dizerek şunu söyler: “Şimdi anlatacağım şey gerçek dünyada değil, masal dünyasında geçiyor.”

Bu açıklama, karanlıktan ya da kötü karakterlerden çekinen çocuklar için rahatlatıcıdır. Çocuğunuza “Masal, kalburun samanı tuttuğu bir yerde olur; yani bizim evimizde değil” diyebilirsiniz. Kerevet ise eski evlerde oturmak ve yatmak için yapılan tahta sekidir. “Biz çıkalım kerevetine” sözünü uyku saatinde “Masal bitti, şimdi dinlenme vakti” diye yorumlamak çocuklara çok doğal gelir.

Sık sorulan sorular

Masal tekerlemesi her masalda kullanılır mı?

Geleneksel Türk masallarının çoğu bir tekerlemeyle açılır, ama kitaplardaki her masalda yazılı olmayabilir. Siz yine de her masalın başına ve sonuna aynı tekerlemeyi ekleyebilirsiniz; çocuk için önemli olan sözlerin tutarlılığıdır.

Çocuklara tekerlemeler hangi yaşta öğretilir?

Ayrıca öğretmek gerekmez; çocuklar dinledikçe öğrenir. Bir-iki yaşında ritmi, üç-dört yaşında son kelimeleri, beş yaş civarında ise uzun açılış tekerlemesinin tamamını söyleyebilirler.

Tekerleme çocuğu uyutmak yerine heyecanlandırıyorsa ne yapmalıyım?

Muhtemelen tekerleme fazla hızlı söyleniyor ya da gündüz oyunlarıyla ilişkili. Yavaşlayın, sesinizi alçaltın ve hareketli tekerlemeleri gündüze bırakın; gece için kısa ve yumuşak sesli olanları seçin.

Kısa tekerlemeler masalın yerine geçer mi?

Çok yorgun olunan akşamlarda geçebilir. İki kısa tekerleme ve bir nefes turu, masalsız bir gecede bile rutinin bozulmadığını hissettirir.

“Gökten üç elma düştü” tekerlemesini değiştirebilir miyim?

Elbette. Tekerlemeler halkın ağzında hep değişmiştir. Elmaları ailenizdeki kişilere paylaştırabilir ya da kendi kapanış cümlenizi ekleyebilirsiniz.

Masal tekerlemesi küçük ama güçlü bir araçtır: masalı başlatır, bitirir ve araya hayal dünyasının güvenli sınırını çizer. Her gece aynı açılış ve kapanışı kullandığınızda çocuğunuz bu sözleri uyku saatinin habercisi olarak tanır. Bu gece Kerem ile Tospa’nın masalını okuyun, ardından üç kısa tekerlemeden birini deneyin; birkaç hafta içinde çocuğunuzun tekerlemeyi sizden önce söylemeye başladığını görebilirsiniz.