Geleneksel Çocuk Oyunları ve Kuralları: 15 Eski Oyun

Geleneksel çocuk oyunları; saklambaç, körebe, seksek, yakan top, mendil kapmaca, beş taş, çelik çomak ve ip atlama gibi kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılan, çoğu hiç malzeme gerektirmeyen oyunlardır. Bu oyunlar hareket, sıra bekleme, kural koyma ve takım olma becerilerini doğal yoldan geliştirir. Aşağıda 15 eski oyunun kısa kurallarını, uygun yaşları ve evde oynanabilenleri bulacaksınız.

Geleneksel çocuk oyunlarının kültürümüzdeki önemi

Mahalle aralarında, okul bahçelerinde ve köy meydanlarında oynanan bu oyunlar, halk kültürünün yaşayan bir parçasıdır. Kuralları yazılı değildir; büyük çocuklar küçüklere öğretir, bölgeden bölgeye isimleri ve kuralları değişir. "Ebe" seçerken söylenen sayışmalar ve tekerlemeler, Türkçenin ritmini çocuklara oyunla öğretir.

Bu oyunlar çocuklara şunları kazandırır:

• Hareket: Koşma, zıplama, denge, el-göz koordinasyonu
• Sosyal beceriler: Sıra bekleme, kural tartışma, kaybetmeyi kabullenme
• Yaratıcılık: Kural değiştirme, yeni versiyonlar uydurma
• Kuşaklar arası bağ: Anne-babaların ve büyükanne-büyükbabaların çocuklukta oynadığı oyunları birlikte oynamak

Geleneksel çocuk oyunları ve kuralları

1. Saklambaç

Ebe gözlerini kapatıp belirlenen sayıya kadar sayar, diğerleri saklanır. Ebe saklananları bulur; bulduğu kişinin adını söyleyip "sobe" alanına ondan önce dokunursa onu yakalamış olur. Saklanan kişi ebeden önce sobeye dokunursa kurtulur.

2. Körebe

Ebenin gözleri bir mendille bağlanır. Diğerleri etrafında dolaşıp seslenir; ebe birini yakalar ve dokunarak kim olduğunu tahmin etmeye çalışır. Doğru bilirse yakalanan kişi ebe olur. Güvenli, engelsiz bir alanda oynanmalıdır.

3. Seksek

Yere tebeşirle numaralı kareler çizilir. Oyuncu taşı sıradaki kareye atar, taşın olduğu kareye basmadan tek ayakla sekerek sona gider ve dönüşte taşı alır. Çizgiye basan ya da taşı yanlış kareye atan sırasını kaybeder.

4. Yakan top

İki takımdan biri ortada, diğeri iki kenarda durur. Kenardakiler topu ortadakilere atarak "yakmaya" çalışır; topu tutan oyuncu bir can kazanır. Yumuşak bir top kullanmak ve baş hizasına atmamak önemlidir.

5. Mendil kapmaca

İki takım karşılıklı dizilir, her oyuncuya bir numara verilir. Ortadaki kişi bir numara söyler; iki takımdan o numaralı oyuncular koşup mendili kapmaya çalışır. Mendili kapan, rakibine yakalanmadan kendi tarafına dönerse puan alır.

6. Beş taş

Beş küçük taşla oynanır. Bir taş havaya atılır, o havadayken yerdeki taşlar teker teker, sonra ikişer, üçer ve dörder alınır. Taşı düşüren sırayı kaybeder. Evde ve masada oynanabilir.

7. Çelik çomak

Uzun bir sopa (çomak) ve kısa, iki ucu sivri bir tahta (çelik) ile oynanır. Çelik, çomakla havaya kaldırılıp uzağa vurulur; rakip takım onu yakalamaya çalışır. Mesafe çomak boyuyla ölçülerek puan verilir. Çeliğin yüze gelme riski nedeniyle büyük çocuklar ve açık alan için uygundur, yetişkin gözetiminde oynanmalıdır.

8. İp atlama

İki kişi uzun ipi çevirir, diğerleri sırayla içine girip atlar. Tek başına kısa iple de oynanır. Atlarken söylenen sayışmalar ritmi tutmaya yardım eder.

9. Birdirbir

Oyuncular eğilip sırt verir, diğerleri ellerini sırtlarına koyarak üzerlerinden atlar. Sıra sonuna gelen de eğilir ve oyun devam eder. Benzer boydaki çocukların oynaması ve yumuşak zemin tercih edilmelidir.

10. Elim sende (ebelemece)

Ebe diğerlerini kovalar, dokunduğu kişiye "elim sende" der ve o kişi yeni ebe olur. "Yüksek ebe" versiyonunda yerden yüksekte duran oyuncu yakalanamaz.

11. Aç kapıyı bezirgânbaşı

İki çocuk ellerini birleştirip bir kapı yapar; diğerleri bir tekerleme eşliğinde sıra halinde altından geçer. Tekerleme bittiğinde kapı kapanır ve içeride kalan çocuk iki takımdan birini seçer. Sonunda takımlar halat çeker gibi birbirini çeker.

12. Misket (bilye)

Yere çizilen bir halka ya da küçük bir çukura bilyeler atılır, oyuncular kendi bilyeleriyle diğerlerini vurup halkanın dışına çıkarmaya çalışır. Küçük parçalar içerdiğinden 3 yaş altındaki çocukların ulaşamayacağı yerde tutulmalıdır.

13. Köşe kapmaca

Odanın ya da bahçenin dört köşesinde birer oyuncu, ortada ebe durur. Köşedekiler yer değiştirirken ebe boş kalan bir köşeyi kapmaya çalışır; köşesiz kalan yeni ebe olur.

14. Heykel

Ebe arkasını döner ve kısa bir söz söyler; bu sırada diğerleri ona yaklaşır. Ebe döndüğünde herkes heykel gibi donar; kıpırdayan başa döner. Ebeye ilk dokunan kazanır.

15. Dokuz taş

Üç iç içe kareden oluşan bir tahta üzerinde iki oyuncu dokuzar taşla oynar. Üç taşı yan yana dizen, rakibinin bir taşını alır. Strateji gerektirdiği için 7 yaş ve üstü için idealdir; kağıda çizilip evde oynanabilir.

Yaşa göre geleneksel oyunlar tablosu

Evde oynanabilen eski çocuk oyunları

• Beş taş: Halı üzerinde, beş küçük taş ya da fasulye kesesiyle
• Dokuz taş: Kağıda çizilmiş tahta ve düğmelerle
• Körebe: Eşyalardan arındırılmış bir odada, yavaş adımlarla
• Köşe kapmaca: Oturma odasının dört köşesiyle
• Heykel: Müzikle oynanan "dur-kalk" versiyonu
• Saklambaç: Akşam ışıklar biraz kısılınca daha eğlenceli

Ebe nasıl seçilir? Sayışmalar

Geleneksel oyunların çoğu bir "ebe" seçimiyle başlar. Çocuklar halka olur, biri sırayla herkesi göstererek bir sayışma söyler; sözün son hecesi kime denk gelirse o ebe olur ya da oyundan çıkar. Sayışmalar bölgeden bölgeye farklıdır ve çocuklar onları büyüklerinden duyarak öğrenir. Kendi aile sayışmanızı uydurmak da mümkündür: "Bir iki üç, kim ebe? Dört beş altı, sen misin?" gibi basit, ritmik bir cümle yeterlidir. Taş-kâğıt-makas ve yazı-tura da hızlı ve adil seçim yöntemleridir.

Oyunlarda güvenlik için kısa liste

• Koşu ve kovalamaca oyunlarını trafikten uzak, düz ve engelsiz alanlarda oynayın.
• Yakan topta yumuşak top kullanın, kafaya atış yasak kuralı koyun.
• Körebede gözü bağlı çocuğun çevresinde kırılabilir eşya, merdiven ya da sert köşe bulunmasın.
• Çelik çomakta seyirciler vuruş yönünden uzakta dursun.
• Misket ve beş taş gibi küçük parçalı oyunları çok küçük kardeşlerin erişemeyeceği yerde saklayın.

Büyüklerle oynamak: kuşaklar arası oyun saati

Bayramlarda ya da hafta sonu aile ziyaretlerinde büyükanne ve büyükbabalardan çocukken oynadıkları bir oyunu öğretmelerini istemek, iki kuşak arasında güzel bir köprü kurar. Büyükler kuralları anlatırken kendi çocukluk anılarını da paylaşır; çocuklar ise bu oyunları arkadaşlarına taşıyarak geleneği yaşatır.

Kuralları bir kâğıda yazıp çocukların resimlerle süslemesi, sınıf panosu ya da aile albümü için de güzel bir etkinliktir.

Sık sorulan sorular

Geleneksel çocuk oyunları nelerdir?

En bilinen geleneksel çocuk oyunları saklambaç, körebe, seksek, yakan top, mendil kapmaca, beş taş, çelik çomak, ip atlama, birdirbir, misket ve dokuz taştır. Bu oyunların çoğu hiç malzeme gerektirmez ya da taş, ip, mendil gibi basit eşyalarla oynanır.

Geleneksel çocuk oyunlarının kuralları nelerdir?

Kurallar bölgeden bölgeye değişse de temel mantık aynıdır: Bir ebe seçilir, sırayla oynanır ve belirli bir hedefe (sobe, mendil, kare) ilk ulaşan kazanır. Yukarıda 15 oyunun kısa kurallarını bulabilirsiniz; çocukların kendi kurallarını tartışıp belirlemesi de oyunun bir parçasıdır.

Geleneksel çocuk oyunlarının kültürümüzdeki önemi nedir?

Bu oyunlar halk kültürünü, dili ve değerleri kuşaktan kuşağa taşır. Çocuklar oynarken sayışmalar ve tekerlemelerle dili, ebe seçimi ve sıra beklemeyle adaleti, takım oyunlarıyla dayanışmayı öğrenir.

Eski çocuk oyunları evde nasıl oynanır?

Beş taş, dokuz taş, köşe kapmaca, heykel ve körebe ev içinde güvenle oynanabilir. Körebe için odadaki kırılabilir eşyaları kaldırmak, oyunu halı üzerinde ve yavaş tempoda oynamak yeterlidir.

Çelik çomak nasıl oynanır?

Kısa çelik, çomakla havaya kaldırılıp uzağa vurulur; rakip takım çeliği yakalamaya ya da geri atmaya çalışır. Mesafe çomak boyuyla ölçülür. Çelik hızlı uçtuğu için açık alanda ve yetişkin gözetiminde oynanmalıdır.

Oyun gününden uyku masalına

Bahçede koşulan, gülünen bir günün sonunda en güzel kapanış sakin bir masaldır. Oyunlarda öğrenilen sıra bekleme, paylaşma ve barışma gibi değerler, masallarda da yeniden karşılaşıldığında pekişir; bunu arkadaşlık masalı yazımızda örnekledik. Nori Tales, çocuğunuzun adıyla kişiselleştirilmiş, değerleri yaşa göre işleyen 7 bölümlük haftalık uyku kitapları hazırlar; 7–8 yaş temaları için 7–8 yaş programına bakabilirsiniz.

Hesap açmadan bir örnek okuyun: Gönderilmemiş Kartpostal — 1. bölümü ücretsiz oku. Beğenirseniz ücretsiz bir hesap oluşturabilirsiniz.